خوشنودى خدا را دنبال مىكنند ، معلوم مىشود خداى هادى كه هدايت گر او است ، وقتى هدايت بالقوه اش فعليت پيدا مىكند كه مكلف پيرو رضوان و خوشنودى او باشد ، پس مراد از « هدايت » در اينجا هدايت به معناى رساندن به مقصد است ، نه هدايت به معناى نشان دادن راه ، و آن اين است كه پيرو رضوان خود را وارد در راهى از راههاى سلام خود و يا در همه راههاى سلام خود كند ، و يا وارد در بيشتر آن راهها يكى پس از ديگرى بسازد . نكته ديگرى كه در اين آيه وجود دارد اين است كه صفت سلام را كه براى راههاى خود آورده بطور اطلاق و بدون قيد آورده است ، تا بفهماند سبيل او سالم از انحاى شقاوتها و محروميتهايى است ، كه امر سعادت زندگى دنيايى و آخرتى بشر را مختل مىسازد و راههاى سلام او آميخته با هيچ نوع شقاوتى نيست ، قهرا اين آيه شريفه موافق مىشود با اوصافى كه قرآن كريم براى اسلام و يا به عبارتى تسليم خدا شدن و نيز براى ايمان و تقوا آورده از قبيل : فلاح ، فوز ، أمن و امثال آن و ما در سابق آنجا كه پيرامون جمله « الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ » « 1 » بحث مىكرديم يعنى در جلد اول اين كتاب گفتيم كه خداى سبحان به حسب اختلافى كه بندگان در سير به سوى او دارند ، راههايى بسيار دارد كه همه آنها در يك راه به هم مىپيوندند و آن يك راه منسوب به خود او است كه در كلام مجيدش آن را صراط مستقيم نام نهاده ، از يك سو فرموده : « الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ، وَإِنَّ اللَّه لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ » « 2 » ، و از سوى ديگر فرموده : « وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوه ، وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِه » « 3 » ، كه در اين آيات فهمانيده كه براى خداى تعالى راههاى بسيارى است ، و ليكن همه آنها در رساندن انسانها به كرامت الهى متحد و مشتركند و سالكين خود را از راه مستقيم او متفرق نمىسازند و سالك هر راهى را از سالك راه ديگر جدا نمىكند ، به خلاف راههاى غير خدايى كه هر راهى سالك خود را از سالك راههاى ديگر جدا و متنفر مىكند . پس معناى آيه مورد بحث - و خدا داناتر است - اين شد كه خداى سبحان به وسيله كتابش و يا به وسيله پيغمبرش هر كس را كه پيرو خوشنودى او باشد به راههايى هدايت نموده و در آن راهها مىافكند كه شان آن راهها اين است كه هر كس را كه در آنها قدم بردارد از

--> ( 1 ) « سوره حمد ، آيه 6 » . ( 2 ) كسانى كه در باره ما جهاد مىكنند ، ما آنان را به سوى راههاى خود هدايت مىكنيم ، و محققا خدا با نيكوكاران است . « سوره عنكبوت ، آيه 69 » . ( 3 ) اين است راه من در حالى كه راه مستقيم است ، پس آن را پيروى كنيد ، و زنهار پيروى هر راه كه به شما عرضه مىشود نكنيد ، كه از راه خدا متفرق مىشويد . « سوره انعام آيه 153 » .